De grootste box office successen aller tijden

Welke film heeft de meeste bioscoopkaartjes verkocht? Het antwoord hangt af van hoe je de vraag stelt. Nominaal — in huidige dollars — staat Avatar aan de top. Gecorrigeerd voor inflatie vertelt het verhaal van Gone with the Wind. En op basis van kijkers per hoofd van de bevolking wint vrijwel altijd een film uit de stille era. De wereld van box office records is complexer dan ze lijkt.

De huidige top: nominale cijfers

Op basis van ruwe, nominale wereldwijde inkomsten is de ranglijst redelijk stabiel:

James Cameron: de meester van de miljarden

Een opvallend feit: James Cameron heeft de best verdienende film aller tijden drie keer gemaakt. Titanic (1997) was jarenlang de recordhouder. Avatar (2009) brak dat record. En Avatar: The Way of Water (2022) staat op plek drie. Geen enkele andere regisseur in de filmgeschiedenis heeft zo consequent films op dit inkomensniveau geproduceerd.

Camerons aanpak is altijd dezelfde: meerdere jaren voorbereiding, baanbrekende technologische innovaties, universele verhaallijnen en enorme marketingcampagnes. Hij wacht tot de technologie er klaar voor is — of ontwikkelt die technologie zelf.

Het inflatie-probleem

De nominale ranglijst is misleidend omdat een bioscoopkaartje in 1939 slechts een paar dubbeltjes kostte, terwijl een IMAX 3D-kaartje in 2022 meer dan €20 kost. Gecorrigeerd voor inflatie ziet de ranglijst er volledig anders uit:

Gone with the Wind (1939) staat op nummer één gecorrigeerd voor inflatie, met een geschatte equivalente opbrengst van meer dan 3,7 miljard dollar in huidige waarde. Star Wars (1977) en The Sound of Music (1965) volgen. Titanic komt pas op plek vier of vijf in de gecorrigeerde ranglijst.

Dit weerspiegelt een fundamenteel verschil in hoe mensen films consumeerden. Films als Gone with the Wind en Ben-Hur werden herhaaldelijk in dezelfde bioscopen vertoond, jaren achtereen. Mensen gingen meerdere keren. Er was geen thuis-video, geen streaming — de bioscoop was de enige plek om een film te zien.

De meest winstgevende films — relatief aan budget

Absolute inkomsten vertellen ook niet het hele verhaal. Een film met een productiebudget van $5 miljoen die $100 miljoen oplevert is proportioneel een groter succes dan een $200 miljoen-blockbuster die $400 miljoen verdient. In die context zijn horrorfilms en low-budget komedies vaak de echte kampioenen:

• The Blair Witch Project (1999): budget $60.000, opbrengst $248 miljoen (4.133x)
• Paranormal Activity (2007): budget $15.000, opbrengst $193 miljoen (12.853x)
• Get Out (2017): budget $4,5 miljoen, opbrengst $255 miljoen (56x)
• Saw (2004): budget $1,2 miljoen, opbrengst $103 miljoen (85x)

De rol van China

De moderne box office is onbegrijpelijk zonder China. De Chinese markt is gegroeid tot de grootste ter wereld, met meer bioscoopzalen dan welk ander land ook. Films als Ne Zha (2019), een Chinese animatiefilm, speelden meer dan een miljard dollar in — bijna volledig in China. Westerse blockbusters passen hun verhalen soms aan om de Chinese markt aan te spreken, wat tot controverse heeft geleid over culturele compromissen.

Wat maakt een film zo succesvol?

Er is geen formule voor een miljardenhit, maar patronen zijn zichtbaar. De meest succesvolle films zijn vrijwel altijd: uitgesproken toegankelijk voor een breed internationaal publiek, onderdeel van een franchise of gebaseerd op bekende IP, family-friendly of in elk geval breed qua MPAA-rating, en ze brengen iets nieuws — visueel, technologisch of emotioneel. De combinatie van spektakel en emotie, van collectieve ervaring en universeel verhaal, is de onuitgesproken formule achter elke miljardenhit.